Jak działa dozór elektroniczny w Polsce?

Czy wyobrażasz sobie odbywanie kary pozbawienia wolności we własnym domu, zamiast za kratami? To nie scenariusz z filmu, a rzeczywistość dla wielu osób w Polsce, dzięki systemowi dozoru elektronicznego (SDE). To innowacyjne rozwiązanie, które zmienia podejście do wymiaru sprawiedliwości, dając skazanym szansę na resocjalizację bez całkowitej izolacji od społeczeństwa. Ale jak dokładnie działa ten system? Kto może z niego skorzystać i z jakimi wyzwaniami się to wiąże? Zanurzmy się w świat „elektronicznej bransoletki”!

Czym tak naprawdę jest dozór elektroniczny (SDE)?

System Dozoru Elektronicznego (SDE) to nowoczesna forma odbywania kary pozbawienia wolności, która pozwala skazanym na przebywanie poza zakładem karnym, najczęściej w swoim miejscu zamieszkania. Zamiast trafić do więzienia, osoba skazana jest kontrolowana przy użyciu specjalnych urządzeń technicznych, które monitorują jej zachowanie i miejsce pobytu. Głównym celem SDE jest umożliwienie skazanym resocjalizacji w warunkach wolnościowych, utrzymanie więzi rodzinnych oraz kontynuowanie pracy czy nauki, minimalizując negatywne skutki izolacji penitencjarnej.

Jakie są rodzaje dozoru elektronicznego?

Kodeks karny wykonawczy wyróżnia trzy główne rodzaje dozoru elektronicznego:

• Dozór stacjonarny: To najczęstsza forma stosowana przy wykonywaniu kary pozbawienia wolności. Polega na kontrolowaniu, czy skazany przebywa w określonych dniach tygodnia i godzinach we wskazanym przez sąd miejscu (zazwyczaj w domu).
• Dozór mobilny: Polega na bieżącym kontrolowaniu miejsca pobytu skazanego, niezależnie od tego, gdzie się on znajduje. Jest stosowany w przypadku środków karnych i zabezpieczających.
• Dozór zbliżeniowy: Kontroluje, czy skazany zachowuje określoną minimalną odległość od konkretnej osoby wskazanej przez sąd. Również stosowany jest w przypadku środków karnych i zabezpieczających.

Kto może ubiegać się o „bransoletkę” i pod jakimi warunkami?

Choć dozór elektroniczny staje się coraz bardziej dostępny, nie każdy skazany może z niego skorzystać. Decyzja o zastosowaniu SDE zależy od spełnienia szeregu ściśle określonych warunków. Sąd penitencjarny (lub w niektórych przypadkach komisja penitencjarna) musi uznać, że taka forma odbywania kary będzie wystarczająca do osiągnięcia celów kary.

Kluczowe kryteria kwalifikacji:

• Wymiar kary: Dozór elektroniczny jest przewidziany dla osób skazanych na karę pozbawienia wolności nieprzekraczającą 1 roku i 6 miesięcy. Od stycznia 2023 r. rozszerzono możliwość jego stosowania również dla skazanych na karę niższą niż 3 lata, jeśli do odbycia w zakładzie karnym pozostało im nie więcej niż 6 miesięcy. Dodatkowo, komisja penitencjarna może udzielić zgody na SDE osobom odbywającym już karę w zakładzie karnym, jeśli wymiar orzeczonej kary nie przekracza 4 miesięcy. W przyszłości planowane są kolejne zmiany, które mogą zwiększyć ten limit do 1,5 roku dla osób skazanych na kary do 3 lat.
• Brak recydywy wielokrotnej: Z SDE kategorycznie wyłączone są osoby skazane w warunkach tzw. recydywy wielokrotnej (art. 64 § 2 Kodeksu karnego).
• Stałe miejsce pobytu: Skazany musi posiadać określone i stałe miejsce zamieszkania na terenie Polski.
• Zgoda pełnoletnich współmieszkańców: Ponieważ kara odbywana jest w domu, wymagana jest pisemna zgoda wszystkich pełnoletnich osób, które wspólnie zamieszkują ze skazanym.
• Warunki techniczne: Miejsce odbywania kary musi spełniać odpowiednie wymogi techniczne, takie jak dostęp do energii elektrycznej oraz odpowiedni zasięg sygnału telefonii komórkowej, niezbędny do prawidłowego działania urządzeń monitorujących.
• Pozytywna ocena postawy: Sąd bierze pod uwagę dotychczasowe zachowanie skazanego, jego postawę oraz prognozę kryminologiczną, oceniając, czy będzie on przestrzegał warunków dozoru. W tym celu może być sporządzony wywiad środowiskowy przez kuratora.

Jak wygląda dozór elektroniczny w praktyce?

Od „bransoletki” do harmonogramu dnia

Po uzyskaniu zgody sądu, skazany jest objęty nadzorem technicznym. Na nodze lub ręce mocowany jest specjalny nadajnik, potocznie nazywany „bransoletką”. W jego miejscu zamieszkania instalowane jest urządzenie monitorujące, które odbiera sygnał z nadajnika.

Kluczowym elementem dozoru stacjonarnego jest szczegółowy harmonogram, ustalany przez sąd. Określa on dni i godziny, w których skazany ma obowiązek przebywać w miejscu zamieszkania, a także te, w których może je opuścić. Wyjścia poza dom są możliwe w ściśle określonych celach, takich jak: świadczenie pracy, nauka, wykonywanie praktyk religijnych, korzystanie z opieki medycznej, utrzymywanie więzi rodzinnych czy dokonywanie niezbędnych zakupów. Czas opuszczenia miejsca pobytu może wynosić maksymalnie do 12 godzin w ciągu doby.

Nadzór nad skazanym objętym dozorem elektronicznym sprawuje sądowy kurator zawodowy, który kontroluje przestrzeganie nałożonych obowiązków i zasad. Rozpoczęcie dozoru następuje z dniem uruchomienia środków technicznych, a zakończenie – z dniem zakończenia jego wykonywania.

Procedura ubiegania się o SDE – krok po kroku

Kto i gdzie składa wniosek?

Wniosek o udzielenie zezwolenia na odbywanie kary w systemie dozoru elektronicznego może złożyć kilka podmiotów:

• Skazany osobiście.
• Jego obrońca.
• Prokurator.
• Kurator sądowy.
• Dyrektor zakładu karnego (jeśli skazany już odbywa karę).

Wniosek należy złożyć do Wydziału Penitencjarnego Sądu Okręgowego, który jest właściwy dla miejsca zamieszkania skazanego lub miejsca, w którym odbywa on karę pozbawienia wolności. Wniosek można złożyć zarówno przed rozpoczęciem odbywania kary, jak i w jej trakcie.

Co powinien zawierać wniosek?

Aby wniosek został pozytywnie rozpatrzony, powinien być sporządzony na piśmie i zawierać szereg kluczowych informacji i załączników:

• Dane osobowe skazanego oraz numer sprawy sądowej, na podstawie której wydano wyrok.
• Opis warunków mieszkaniowych skazanego i dowody na to, że możliwe jest zamontowanie systemu dozoru.
• Pisemne oświadczenie wszystkich pełnoletnich współmieszkańców o zgodzie na zainstalowanie urządzeń monitorujących.
• Uzasadnienie wniosku, wyjaśniające, dlaczego dozór elektroniczny jest w danej sytuacji wystarczający do osiągnięcia celów kary.
• Wszelkie dokumenty potwierdzające sytuację osobistą lub zawodową, np. zaświadczenie od pracodawcy o godzinach pracy.

Ile trwa rozpatrzenie wniosku?

Zazwyczaj sąd penitencjarny rozpatruje wniosek o SDE w ciągu 30 dni od daty jego wpływu. Ważne jest, że samo złożenie wniosku nie wstrzymuje automatycznie wykonania kary. Jeśli skazany chce uniknąć trafienia do więzienia do czasu rozpatrzenia wniosku, powinien złożyć dodatkowy wniosek o wstrzymanie wykonania kary.

Dozór elektroniczny: Szansa czy ograniczenie?

System dozoru elektronicznego, jak każde rozwiązanie, ma swoje mocne i słabe strony, które warto rozważyć.

Zalety systemu:

• Utrzymanie więzi rodzinnych i społecznych: Skazany może przebywać w swoim domu, wśród bliskich, co jest kluczowe dla jego resocjalizacji i stabilności emocjonalnej.
• Kontynuacja pracy lub nauki: Możliwość zachowania zatrudnienia lub kontynuowania edukacji pomaga w utrzymaniu stabilności finansowej i ułatwia powrót do społeczeństwa po odbyciu kary.
• Unikanie izolacji więziennej: SDE pozwala uniknąć negatywnego wpływu środowiska penitencjarnego i stygmatyzacji związanej z pobytem w zakładzie karnym.
• Mniejsze koszty dla państwa: Odbywanie kary poza więzieniem jest znacznie tańsze dla budżetu państwa niż utrzymanie skazanego w zakładzie karnym.

Wyzwania i ryzyka:

• Rygorystyczne zasady i harmonogram: Skazany musi bezwzględnie przestrzegać ustalonego harmonogramu i zasad, co wymaga dużej samodyscypliny i odpowiedzialności.
• Konsekwencje naruszeń: Każde naruszenie warunków dozoru, nawet drobne, może skutkować cofnięciem zgody na SDE i natychmiastowym skierowaniem skazanego do zakładu karnego.
• Stygmatyzacja: Pomimo odbywania kary w domu, widoczność urządzeń monitorujących (np. bransoletki) może prowadzić do stygmatyzacji w środowisku lokalnym, co wpływa na życie społeczne skazanych.
• Warunki techniczne: Konieczność spełnienia warunków technicznych w miejscu zamieszkania (np. dostęp do prądu, zasięg sieci) może być wyzwaniem w niektórych lokalizacjach.

Kluczowe wnioski do zapamiętania

System dozoru elektronicznego w Polsce to szansa na odbycie kary pozbawienia wolności w bardziej ludzkich warunkach, umożliwiająca skazanym utrzymanie kontaktu ze światem zewnętrznym i aktywne uczestniczenie w procesie resocjalizacji. Odpowiednie warunki, w tym nieprzekraczalny wymiar kary, brak recydywy wielokrotnej, stałe miejsce pobytu oraz zgoda współmieszkańców, są kluczowe do zakwalifikowania się. Pamiętaj, że jest to system wymagający dużej samodyscypliny i odpowiedzialności, a każde odstępstwo od zasad może skutkować powrotem za więzienne mury. Jeśli Ty lub Twoi bliscy rozważacie taką formę odbywania kary, dokładne zapoznanie się z przepisami i ewentualne wsparcie prawne są niezbędne do skutecznego przejścia przez proces aplikacyjny i pomyślnego zakończenia dozoru.

FAQ – najczęściej zadawane pytania